حتماً برای شما هم پیش آمده که این دو واژه را به جای یکدیگر به کار ببرید؛ یا وقتی با فردی مواجه شده اید که با ویلچر حرکت می کند، از خود پرسیده اید که آیا او «معلول» است یا «ناتوان»؟ شاید فکر کنید این دو کلمه مترادف هستند، اما در دنیای علمی و اجتماعی، این دو مفهوم تفاوتی اساسی و بنیادین دارند. درک این تفاوت، نه تنها نگاه ما را به اطرافیان تغییر می دهد، بلکه می تواند مسیر حمایت و توانمندسازی را نیز هموار کند.
ناتوانی (Impairment)؛ آنچه در بدن رخ می‌دهد
ناتوانی یک واژه پزشکی و زیستی است. به هر گونه نقص، آسیب یا اختلال در ساختار یا عملکرد بدن انسان اشاره دارد. این اختلال می تواند در سطح یک عضو (مانند ناتوانی در دیدن، شنیدن، یا حرکت دادن یک پا) یا در سطح عملکرد یک سیستم بدنی (مانند سیستم عصبی یا اسکلتی-عضلانی) رخ دهد.
به عبارت ساده تر، «ناتوانی» به خود مشکل فیزیکی، ذهنی یا حسی در وجود فرد گفته می شود. این یک واقعیت عینی و قابل اندازه گیری است که با معاینه پزشکی قابل تشخیص است.
معلولیت (Disability)؛ آنچه در تعامل با جامعه رخ می‌دهد
در مقابل، معلولیت یک مفهوم اجتماعی و تعاملی است. بر اساس مدل اجتماعی معلولیت، این واژه به محدودیت هایی اشاره دارد که فرد دارای ناتوانی، در نتیجه تعامل با موانع اجتماعی، محیطی و نگرشی با آن ها مواجه می شود.
به بیان دیگر، معلولیت زمانی ایجاد می شود که جامعه و محیط پیرامون، برای نیازهای فرد دارای ناتوانی طراحی نشده باشند. برای مثال، فردی که به دلیل آسیب نخاعی از پاهای خود استفاده نمی کند، یک «ناتوانی» دارد. اما وقتی هیچ رمپی برای ورود به ساختمان وجود ندارد، این فرد با «معلولیت» مواجه می شود. بنابراین، معلولیت یک پدیده اکتسابی است که توسط جامعه ساخته می‌شود.
تفاوت‌های کلیدی ناتوانی و معلولیت
| ویژگی | ناتوانی (Impairment) | معلولیت (Disability) |
|---|---|---|
| حوزه تخصصی | پزشکی، زیست‌شناسی، روان‌شناسی | جامعه‌شناسی، حقوق، طراحی شهری، سیاست‌گذاری |
| نوع مشکل | درونی و شخصی (مربوط به بدن فرد) | بیرونی و محیطی (مربوط به تعامل فرد با جامعه) |
| مثال عینی | نداشتن بینایی، فلج بودن اندام، اختلال یادگیری | نبود خط بریل در اماکن عمومی، وجود پله به جای رمپ، کلیشه‌های منفی در جامعه |
| منشأ | بیماری، حادثه، نقص مادرزادی، کهولت سن | موانع فیزیکی، موانع قانونی، تبعیض، عدم دسترسی به امکانات |
| راه کار مواجه | درمان، توانبخشی، استفاده از وسایل کمکی | اصلاح محیط، تغییر قوانین، فرهنگ‌سازی، ارائه خدمات حمایتی |
دو مدل نگاه به مسئله معلولیت و ناتوانی
برای روشن تر شدن تفاوت، بهتر است با دو مدل فکری اصلی آشنا شویم:
مدل پزشکی (یا فردی): این نگاه قدیمی تر، مشکل را در خود فرد می داند و هدف را «درمان» یا «توانبخشی» فرد برای انطباق با جامعه قرار می دهد. در این مدل، فرد «بیمار» یا «ناقص» فرض می شود که باید تغییر کند تا به جامعه بپیوندد.
مدل اجتماعی: این نگاه مدرن تر، معتقد است که مشکل اصلی، جامعه ای است که برای همه طراحی نشده است. در این مدل، جامعه مسئول حذف موانع است و فرد دارای ناتوانی، شهروندی با حقوق برابر محسوب می شود که نیازمند حمایت برای رفع موانع پیش روست.
چرا این تفاوت اهمیت دارد؟
شاید بپرسید که این تفاوت در عمل چه تأثیری دارد؟ پاسخ این است که نگاه ما، سیاست های ما را تعیین می کند.
- اگر نگاه پزشکی داشته باشیم، فقط بر روی «درمان» و «توانبخشی» فرد تمرکز می کنیم و ممکن است از موانع اجتماعی غافل شویم.
- اگر نگاه اجتماعی داشته باشیم، در کنار توانبخشی، به دنبال طراحی شهری مناسب، قوانین حمایتی، اشتغال برابر، و فرهنگ سازی نیز خواهیم بود.
امروزه سازمان بهداشت جهانی (WHO) در طبقه بندی بین المللی عملکرد (ICF) هر دو جنبه را در نظر می گیرد و معتقد است که برای بهبود کیفیت زندگی افراد، باید هم به سطح سلامت بدن (ناتوانی) و هم به عوامل محیطی و اجتماعی (معلولیت) توجه شود.
نقش شما و مراکز حمایتی در تغییر این نگاه
درک این تفاوت، مسئولیت ما را در قبال افراد دارای ناتوانی روشن تر می کند. یک خیریه با مرکز تخصصی مانند مرکز توانبخشی فیاض بخش که در حوزه‌های توانبخشی، فرهنگی، ورزشی، پزشکی و آموزشی فعالیت می‌کند، با همین نگاه جامع پیش می رود.
چنین مرکزی نه تنها به «ناتوانی» جسمی عزیزان رسیدگی می‌کند (با خدمات فیزیوتراپی، کاردرمانی و گفتاردرمانی)، بلکه با برنامه‌های فرهنگی، آموزشی و ورزشی، به دنبال حذف «معلولیت»های اجتماعی و توانمند سازی آن ها برای حضور پویا در جامعه است. این یعنی باور به این جمله که: «ناتوانی در بدن است، اما معلولیت در ذهن و محیط جامعه شکل می گیرد.»
اگر به دنبال فضایی هستید که با این نگاه مدرن و انسانی، به توانمند سازی عزیزان دارای ناتوانی بپردازد، مرکز جامع توانبخشی فیاض بخش با تلفیق تخصص پزشکی و رویکرد اجتماعی، محیطی امن و پویا را برای شکوفایی استعدادها فراهم کرده است. برای آشنایی با خدمات متنوع و برنامه‌های منحصربه فرد این مرکز، می‌توانید از منوی خدمات فیاض بخش دیدن کنید یا با کارشناسان مجرب آن تماس بگیرید.