شاید برای شما هم پیش آمده باشد که هنگام عبور از خیابان، فردی را با ویلچر ببینید که با مشکل از یک پیاده روی ناهموار عبور می کند، یا کودکی را بشناسید که در راه رفتن با همسالان خود تفاوت دارد. این صحنه ها نگاهی اجمالی به دنیای افرادی است که با معلولیت جسمی حرکتی زندگی می کنند. اما این مفهوم، بسیار گسترده تر و پیچیده تر از این تصاویر ساده است.
معلولیت جسمی–حرکتی دقیقاً به چه معناست؟
به زبان ساده، معلولیت جسمی–حرکتی به محدودیت در عملکرد فیزیکی، حرکت، مهارت یا استقامت فرد گفته می شود. این محدودیت می تواند به هر دلیلی از یک عضو بدن یا کل سیستم حرکتی را درگیر کند و انجام کارهای روزمره را با چالش مواجه سازد.
این ناتوانی همیشه به معنای استفاده از ویلچر یا عصا نیست. گاهی اوقات، اختلال در مهارت‌های دستی (مانند گرفتن یک لیوان یا نوشتن با مداد) یا ضعف در اندام های فوقانی و تحتانی نیز جزئی از این دسته محسوب می شوند.
انواع معلولیت جسمی حرکتی؛ از مادرزادی تا اکتسابی
معلولیت‌های جسمی حرکتی را می توان از جهات مختلفی دسته بندی کرد. اما یک تقسیم بندی کلی، آن‌ها را به دو گروه مادرزادی که از بدو تولد وجود دارند و اکتسابی که در طول زندگی بر اثر حوادث یا بیماری ها ایجاد می‌شوند تقسیم می کند. در ادامه، با چند نمونه از شایع ترین انواع این معلولیت‌ها آشنا می شویم.
۱. فلج مغزی (Cerebral Palsy)
فلج مغزی یک اصطلاح چتری است که به گروهی از بیماری های مزمن گفته می شود و بر اثر آسیب به مغز در حال رشد ایجاد می شود. این آسیب که معمولاً قبل، حین یا بلافاصله پس از تولد رخ می دهد، بر کنترل حرکت و وضعیت بدن تأثیر می گذارد.
علائم فلج مغزی بسیار متنوع است؛ از ناهنجاری های حرکتی خفیف که به سختی قابل تشخیص هستند تا موارد شدید که فرد را کاملاً زمین گیر می کند. این بیماری پیش رونده نیست و درمان آن بیشتر بر توانبخشی و افزایش کیفیت زندگی متمرکز است.
این اختلال بر اساس نوع آسیب و عضو درگیر، انواع مختلفی دارد که از جمله آن‌ها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- اسپاستیک :(Spastic) که در آن عضلات به شدت منقبض و سفید می شوند.
- آتاکسی :(Ataxia) که به معنای ناهماهنگی حرکات و اختلال در تعادل است.
- آتتوز :(Athetosis) که با حرکات آهسته و پیچ دار در اندام‌ها همراه است.
۲. ضایعات نخاعی (Spinal Cord Injuries)
این نوع معلولیت معمولاً بر اثر تصادفات، سقوط یا ضربات شدید به ستون فقرات ایجاد می شود. شدت و نوع معلولیت به این بستگی دارد که آسیب در چه سطحی از نخاع رخ داده است. این ضایعات می توانند منجر به شرایطی مانند:
- پاراپلژی :(Paraplegia) فلج شدن هر دو پا و معمولاً بخش تحتانی تنه.
- کوادری‌پلژی (یا تتراپلژی): فلج شدن هر چهار اندام (هر دو دست و هر دو پا).
شوند.
۳. نقص‌های مادرزادی اسکلتی
گاهی اوقات، نوزادانی با ناهنجاری های خاصی در استخوان بندی خود متولد می شوند. یک مثال بارز، تبیال همی‌ملیا (Tibial Hemimelia) است که در آن استخوان درشت نی (تیبیا) به طور کامل یا ناقص شکل نمی گیرد. این عارضه که در یک میلیون تولد، یک مورد دیده می‌شود، باعث کوتاهی ساق پا و چرخش غیرعادی پا به سمت داخل می شود و درمان آن می تواند از اقدامات حمایتی تا جراحی های پیچیده را شامل شود.
۴. بیماری‌های مزمن و پیشرونده
برخی بیماری ها با تأثیر بر مفاصل و بافت های همبند، به مرور زمان باعث محدودیت حرکتی می شوند. اسپوندیلیت آنکیلوزان (Ankylosing Spondylitis) نمونه‌ای از این بیماری هاست که یک بیماری التهابی و پیشرونده مفاصل، به ویژه ستون فقرات است. این بیماری با سفتی و درد صبحگاهی شروع شده و در مراحل بعدی می‌تواند به خمیدگی دائمی ستون فقرات و درگیری سایر اندام ها مانند چشم و قلب منجر شود.
چالش‌ها؛ فراتر از محدودیت حرکتی
مهم است که بدانیم معلولیت جسمی حرکتی فقط یک موضوع پزشکی نیست، بلکه یک مسئله اجتماعی نیز هست. افراد دارای این معلولیت ها با چالش های متعددی فراتر از مشکل حرکتی خود رو به رو هستند که مهم ترین آن ها عبارتند از:
- موانع محیطی و شهری: نبود رمپ های مناسب، پیاده رو های ناهموار، ورودی های باریک ساختمان ها و عدم دسترسی به وسایل حمل و نقل عمومی، بزرگترین سد راه استقلال این افراد است. همانطور که یکی از کاربران در یک گفت و گو اشاره کرده، «بستر جامعه برای رفت و آمد مفید نیست» و این نقیصه ای است که ریشه در کوتاهی شهرداری ها و عدم فرهنگ سازی صحیح دارد.
- چالش‌های اقتصادی: بسیاری از افراد دارای معلولیت، به دلیل شرایط خود، فرصت های شغلی مناسبی ندارند و با مشکلات مالی جدی دست و پنجه نرم می کنند. این موضوع زمانی تلخ تر می‌شود که سرپرست خانواده نیز دچار معلولیت باشد و نگران آینده فرزندان خود باشد.
آشنایی بیشتر با مشکلات و چالش های معلولین جسمی
نقش شما در تغییر این نگاه چیست؟
درک این نکته که افراد دارای معلولیت جسمی و حرکتی، اول از همه «انسان» هستند و سپس دارای یک نیاز ویژه، اولین قدم برای تغییر نگرش جامعه است. آن ها نیازمند حمایت، همدلی و فرصت های برابر برای زندگی هستند.
مرکز جامع توان بخشی فیاض بخش با درک عمیق از تمامی این ابعاد، رویکردی جامع و انسان محور را در پیش گرفته است. این مرکز تنها به «درمان» یا «نگهداری» نمی اندیشد، بلکه با ارائه خدمات پزشکی، توانبخشی (فیزیوتراپی، کاردرمانی، گفتاردرمانی)، فرهنگی، آموزشی و ورزشی، به دنبال توانمندسازی همه جانبه عزیزان دارای معلولیت است.
در این مرکز، تیمی از متخصصان مجرب، هر فرد را بر اساس نوع و شدت معلولیت و استعدادهای منحصربه فردش، ارزیابی کرده و برنامه‌ای اختصاصی برای افزایش استقلال و کیفیت زندگی او طراحی می کنند.
هیچ محدودیتی نباید مانع از درخشیدن باشد.